Hvað er plast?
Plast er lífrænt efni, framleitt úr náttúrulegum sameindum. Efnið má með sanni segja að tilheyri nútímanum því elstu heimildir um það eru ekki nema 100 ára gamlar. Ýmsar vel þekktar plastvörur í dag eiga sér ekki nema innan við fimmtíu ára sögu þannig að tímabil plastsins í mannkynssögunni er vafalítið aðeins skammt á veg komið.
Plast er ekki til í náttúrunni og á þann hátt er það skilgreint sem gerviefni. Það er hins vegar búið til úr náttúrulegum efnum. Hér áður fyrir var sellulósiog fleiri slíkar afurðir hráefni til plastgerðar en nú til dags er plast að mestu framleitt úr olíu og gasi. Plastefni er búið til með efnahvörfum sem kallast fjölliðun (polymerisation), sem er stórvirkur efnaiðnaðar og mjög oft í tengslum við olíuhreinsistöðvar.
Öll plastefni hafa sínar grunnsameindir sem heita etýlen í pólýetýleni, própýlen í pólýprópýleni osfrv. Þessi grunneining er kölluð einliða (mónómer) en plastið fjölliða (pólýmer):
Með því að binda þúsundir eða hundruð þúsunda grunneininga saman með efnahvörfum fást fjölliðurnar , þ.e.a.s. plastið. Ýmsar fjölliður er þekktar í náttúrunni , svo sem prótein, sellulósi, sterkja og fleiri. Aðar fjölliður eru búnar til úr sykrum eða sellulósa, svo sem sellulósa asetat og sellulósa nítrat. En algengast er að fjölliður í plastheimiun séu byggðar frá grunni úr hráefnum olíuiðnaðarins.
Framleiðsluferli
Mörg og mismunandi framleiðsluferli eru þekkt og notuð í plastiðnaði. Dæmi þar um e sprautusteypa, blátur, frauðplastgerð, hitamótun eða hverfisteypa. Í öllum tilfellum er hér átt við svokallað hitadeigt plast.
Hverfisteypa er einmitt sú aðferð sem Sæplast notar í sinni framleiðslu. Sú framleiðsluaðferð byggist á því að plastdufti er hellt í mót, því lokað og snúið um tvo ása inn í ofni. Þegar mótið hitnar klessast plastagnirnar á yfirborðið og plastið bráðnar. Þegar allt plastið hefur bráðnað er mótið tekið út úr ofninum og kælt.
Þessi aðferð hentar til framleiðslu á stórum holum hlutum, svo sem rotþróum og fiskkörum. Hún er einnig notuð við ramleiðslu á stætti stykkjum, allt niður í dúkkuhausa.
Hverfisteypuferlið er langt, þ.e.a.s. oftast líða 30-60 mínútur frá því hráefnið fer í mótið þar til tilbúinn hlutur kemur úr því. Bökunartíminn er langur, hráefnið er í beinni snertingu við súrefni og enginn þrýstingur pressar hráefnið á sinn stað heldur einungis þyngdaraflið og miðflóttaaflið í móti sem snýst. Kröfur til hráefnis eru frábrugðnar kröfum til hráefnis við aðrar framleiðsluaðferðir. T.d. þarf
- plastduftið að vera af réttri stærð, lögun og hafa rétta kornastærðardreifingu,
- flæðieiginleikarnir að vera þannig að efnið renni nokkuð til á veggjum mótsins, þrátt fyrir að þrýstingur sé enginn,
- efnið að vera sérstaklega stöðugt gegn oxun við framleiðsluna.
Hverfisteypa er í grunninn einföld aðferð en tæknistig er mjög mishátt við slíka framleiðslu. Algengar hverfisteypuélarnar eru með þremur eða fjórum tvíása snúningsörmum þar sem einn armur er aðjafnaði í ofninum í einu, annar í kælingu og verið að vinna við þann þriðja, taka úr móti og setja nýtt hráefni í. Kalli framleiðslan á að einn þessara þriggja þátta sé mun tímafrekari en hinir þá er fjórða arminum bætt við til að tvöfalda tímann í þeirri stöðu.
